“Afgelopen maandag stuurden verschillende mensen mij opeens, op enkele uren tijd, berichtjes met de vraag of ik ontslagen was bij de VRT. Ik viel compleet uit de lucht. Ze stuurden me een foto van een bericht op sociale media waarin te lezen stond dat ik ontslagen zou zijn omdat ik anti-verouderingsproducten zou verkopen die in strijd waren met het product dat VRT gebruikte”, zei Hanne Decoutere  in het VRT-praatprogramma Van Gils & Gasten.

De berichten die op sociale media verspreid werden, waren natuurlijk niet waar en werden meteen ontkend door Hanne Decoutere zelf en door VRT. Het Journaalanker heeft er alleszins haar slaap niet voor gelaten. Het is dan ook niet de eerste keer dat zij slachtoffer is van dergelijke verzonnen berichten. Goed een jaar geleden werden er al gelijkaardige berichten verspreid met de boodschap dat ze vermageringspillen zou promoten.

Nigeriaanse prins

Berichten zoals deze zijn dus zeker niet nieuw. Dat zegt ook Jeroen Baert, hij is computerwetenschapper aan de KU Leuven en was ook te gast in de VRT-talkshow. “Het is eigenlijk de zoveelste variatie op de klassieke mail van de Nigeriaanse prins die vraagt om wat geld over te schrijven en eens hij jouw geld heeft ontvangen dan gaat hij zogezegd een miljoen euro terugstorten. Pure onzin natuurlijk. Berichten zoals deze zijn niet alleen fake news maar zijn ook een soort van phishing-strategie om mensen geld afhandig te maken.” Phishing en fake news zijn volgens Baert van alle tijden maar sociale netwerken werken als een soort van benzine op het vuur. Deze netwerken kunnen fake news en berichten die niet helemaal kloppen enorm snel verspreiden, ook aan heel specifieke doelgroepen. Zo heb je bijvoorbeeld het Cambridge Analytica-schandaal van bij de recente Amerikaanse verkiezingen en het Brexit-referendum.

Evi of Hanne, één template voor iedereen

Volgens Baert gaan de makers van zo’n berichten ook niet echt ingenieus te werk. “Voor de mensen die erachter zitten, kost het heel weinig tijd en moeite om zo’n berichten op te zetten. Zij maken gebruik van een template waar ze de ene keer de naam Hanne Decoutere in plakken en de andere keer bijvoorbeeld Evi Hanssen.” Dit zie je ook duidelijk terug in het valse bericht over Hanne Decoutere. Als je het bericht opent dan lees je het volgende: “Hanne Decoutere, de 39-jaar oude tv-ster, verbaasde iedereen door aan te kondigen dat ze de show verlaat na een recordbrekend seizoen.”  Een nogal rare zin als je weet de Hanne Decoutere een journaalanker is. Voor Jeroen Baert is dit dan ook het bewijs dat er gebruik wordt gemaakt van templates. “Je ziet dat dit een beginzin is waar ze de naam hebben ingeplakt daarna de leeftijd van Hanne Decoutere die ze allicht opgezocht hebben op Wikipedia. Dit soort zinnen kan waarschijnlijk kloppen voor de eerste tien BV’s die je op Google tegenkomt, maar natuurlijk niet voor iedereen.”

Twee op duizend is genoeg

Het klinkt allemaal onwaarschijnlijk maar als het maar enkele mensen overtuigt die ze wat geld kunnen afhandig maken dan is hun opzet al geslaagd. “Hier zit niet iemand een hele dag research te doen om te achterhalen wie de BV’s zijn en alles te laten kloppen, dit is allemaal snelsnel gedaan. Ze maken zo’n campagne trouwens ook niet om iedereen te overtuigen. Er moeten maar een of twee mensen intrappen en ze zijn er al rijker van geworden. Je kan het vergelijken met het uitgooien van duizend vislijnen. Je moet gewoon wachten tot er maar een of twee vissen bijten en dan heb je al centen binnen. Het kost je ook niks want de vislijnen heb je al.”

Vervolgen is geld- en tijdrovend

De websites met de berichten zijn al offline gehaald. De kans om te achterhalen wie er achter de berichten zit, is dan ook klein zegt Jeroen Baert. “Het is inderdaad moeilijk te achterhalen wie er zo’n fake news berichten maakt en verspreidt. Het grootste probleem is dat het internet niet stopt aan de landsgrenzen,” zegt de computerwetenschapper. “Het kan zijn dat het Belgische gerecht nu op zoek gaat achter de daders en erachter komt dat de berichten afkomstig zijn van een IP-adres uit Oekraïne. Maar dan nog is het moeilijk om de persoon achter de berichten te achterhalen. Een IP-adres staat immers niet gelijk aan een persoon, dat kan een computer zijn in een internetcafé of een zoveelste schakel in een heel netwerk. Bovendien is het achterhalen van dat soort informatie zo tijdrovend en geldrovend dat het waarschijnlijk niet de moeite is om er achteraan te gaan.”

Zelf fake news herkennen

Het probleem is natuurlijk wel dat er echt mensen zijn die berichten zoals deze geloven. Ook Hanne Decoutere merkte dat wel wat mensen geloof hechten aan de valse berichten. “De dag nadat de berichten online kwamen, heb ik een bericht gekregen van een dame die mij vroeg waar ze die producten kon kopen. Andere mensen vroegen dan weer bezorgd of ik echt mijn job was verloren. Het heeft dus wel voor heel wat verwarring gezorgd”, zegt het Journaalanker.

Let op de details

Hoe kan je nu zelf herkennen dat het om een vals bericht gaat? Volgens Jeroen Baert moet je vooral op de details letten. “Op het eerste gezicht lijken de berichten wel professioneel en goed gemaakt. Maar als je de berichten van naderbij bekijkt, dan zie je dat er dingen niet kloppen.” Om een concreet voorbeeld te geven: het bericht over Hanne Decoutere is afkomstig van Adventure24.info. Wat op zich al verdacht kan zijn omdat die pagina niet echt klinkt als een site die bericht over het reilen en zeilen van Vlaamse BV’s. Maar er zijn nog andere kleine dingen waar je moet op letten zoals de vaak voorkomende taalfouten in zulke berichten. “Vaak gebruiken de makers Google Translate. De teksten bevatten dus vaak rare woorden, zinsconstructies of spelfouten. De algemene regel blijft: niet naïef zijn en kritisch blijven over elk bericht en vooral altijd goed de bron nakijken. Nieuws dat je van een onduidelijke bron op Facebook en andere sociale media haalt, is lang niet altijd betrouwbaar.”

 
Lees ook...