Een zorgverlener meldde dat verschillende reizigers denken dat ze levenslang beschermd zijn tegen malaria omdat ze in een malariagebied zijn geboren. Ook wanneer ze al jarenlang in België wonen, gaan ze ervan uit dat die bescherming blijft bestaan.

De melding maakt deel uit van het project ‘Misinformation Rapid Response Team’, een initiatief van Factcheck.Vlaanderen en Gezondheid en Wetenschap. Via het project spelen ziekenhuizen misinformatie door die onder patiënten circuleert, zodat die snel kan worden onderzocht.

Malaria is een ernstige en soms dodelijke infectieziekte die vooral voorkomt in tropische en subtropische gebieden. De ziekte wordt overgedragen door de beet van besmette Anopheles-muggen. Hoewel de ziekte in veel gevallen te voorkomen is, worden in België nog steeds besmettingen vastgesteld. Volgens het Instituut voor Tropische Geneeskunde waren er in 2024 449 gevallen van malaria in België. “Malaria is een ziekte die we in veel gevallen kunnen voorkomen, maar toch vallen er in België nog altijd doden”, zegt prof. dr. Steven Callens, diensthoofd algemene inwendige ziekten en specialist infectieziekten.

Wie familie en vrienden bezoekt, loopt extra risico

Niet alle reizigers lopen hetzelfde risico. Vooral mensen die vrienden en familie bezoeken in een malariagebied, internationaal aangeduid als visiting friends and relatives (VFR), vormen een kwetsbare groep.

Zij verblijven vaak langer in het land van herkomst en leven er meer zoals de lokale bevolking. Daardoor komen ze vaker in contact met besmette muggen. Ze verblijven bijvoorbeeld bij familie thuis, reizen naar landelijke gebieden of nemen ’s avonds deel aan activiteiten buitenshuis. Ook gebruiken ze niet altijd preventieve maatregelen, zoals muskietennetten of insectenwerende middelen. Daardoor lopen ze een verhoogd risico om malaria op te lopen.

In het eerste decennium van deze eeuw stelden onderzoekers een toename vast van het aantal malariagevallen bij reizigers die terugkeerden uit landen waar malaria voorkomt. Uit Brits onderzoek blijkt dat meer dan driekwart (76%) van de malariagevallen in Europa voorkomt bij mensen die vrienden en familie in een malariagebied bezochten.

Volgens dr. Callens speelt ook de overtuiging dat iemand door zijn afkomst beschermd is een rol. “Zowel reizigers als sommige artsen zijn zich niet altijd bewust van de afgenomen immuniteit.”

Geboren in een malariagebied betekent niet dat je levenslang beschermd bent

Het idee dat mensen die uit een malariagebied komen een zekere bescherming hebben, is niet volledig uit de lucht gegrepen. Wie in een gebied woont waar malaria voortdurend voorkomt, wordt herhaaldelijk aan de malariaparasiet blootgesteld. Daardoor kan in de loop van jaren een gedeeltelijke immuniteit ontstaan.

Die bescherming is niet hetzelfde als volledige immuniteit. “Het opbouwen van die weerstand duurt meerdere jaren”, legt dr. Callens uit. “Vooral volwassenen die voortdurend worden blootgesteld, kunnen parasieten bij zich dragen zonder ernstig ziek te worden. Ze raken dus wel geïnfecteerd.”

Dat verklaart ook waarom jonge kinderen in malariagebieden bijzonder kwetsbaar zijn. Zij hebben nog geen gedeeltelijke bescherming kunnen opbouwen.

De gedeeltelijke bescherming neemt af zonder voortdurende blootstelling

Wanneer iemand met een gedeeltelijke immuniteit verhuist naar een land waar malaria niet voorkomt, neemt die bescherming na verloop van tijd af. Dr. Callens benadrukt dat mensen die langer dan zes maanden niet meer aan malaria zijn blootgesteld en daarna terugkeren naar hun land van herkomst, niet langer voldoende beschermd zijn.

“Malaria-immuniteit ontstaat langzaam, omdat de parasiet voortdurend verandert”, zegt dr. Callens. “Om antistoffen tegen verschillende varianten op te bouwen, zijn meerdere infecties nodig. Daarvoor is een voortdurende blootstelling aan de parasiet noodzakelijk.” Uit onderzoek blijkt bovendien dat de antistofrespons en het immuungeheugen tegen malaria relatief zwak en kortdurend zijn. “De malariaparasiet verandert ook steeds. Tegen varianten waarmee je nog niet in contact bent gekomen, ben je dus niet beschermd”, voegt dr. Callens toe.

Wie na jaren in België opnieuw naar het land van herkomst reist, mag er dan ook niet van uitgaan dat een vroegere infectie nog voldoende bescherming biedt.

Antistoffen van de moeder kunnen tijdens de zwangerschap aan de baby worden doorgegeven en bieden in de eerste levensmaanden enige bescherming. Maar die bescherming is tijdelijk en neemt na ongeveer zes maanden af. Kinderen die in België zijn geboren en later naar een malariagebied reizen, hebben daardoor zelf geen opgebouwde immuniteit.

Koorts na een verblijf in de tropen? Denk aan malaria

Een van de grootste risico's is dat malaria te laat wordt herkend. De ziekte kan zich aanvankelijk uiten met algemene klachten zoals koorts, hoofdpijn, misselijkheid, hoest en vermoeidheid. Daardoor kan malaria gemakkelijk worden verward met een andere infectie.

Een recente reis naar een malariagebied is daarom belangrijke informatie voor een arts. “Koorts na verblijf in de tropen is malaria tot het tegendeel bewezen is”, benadrukt dr. Callens.

Een snelle diagnose en behandeling zijn belangrijk. Onbehandelde malaria kan ernstige complicaties veroorzaken en in sommige gevallen dodelijk zijn. Mogelijke complicaties zijn langdurige bloedarmoede, vermoeidheid en schade aan verschillende organen.

Malaria is te voorkomen

Reizigers kunnen verschillende maatregelen nemen om het risico op malaria te beperken. Het Instituut voor Tropische Geneeskunde adviseert onder meer om blootstelling aan muggen te vermijden door bedekkende, liefst lichtgekleurde kleding te dragen en onbedekte huid in te smeren met een insectenwerend middel, bijvoorbeeld op basis van DEET. Ook een goed gebruikt muskietennet kan bescherming bieden.

Voor sommige bestemmingen zijn daarnaast preventieve malariatabletten aangewezen. Malariatabletten zijn op voorschrift verkrijgbaar. Het is belangrijk om de voorgeschreven kuur correct te volgen, ook na terugkeer. Zo moet atovaquon/proguanil doorgaans nog zeven dagen na het verlaten van het malariagebied worden ingenomen. Bij doxycycline is dat doorgaans vier weken.

Conclusie

De bewering dat mensen die in een malariagebied zijn geboren levenslang beschermd zijn tegen malaria, is onjuist. In malariagebieden kan door herhaalde blootstelling een gedeeltelijke immuniteit ontstaan, maar die bescherming neemt af wanneer iemand langdurig niet meer aan malaria wordt blootgesteld. Ook veranderen de malariaparasieten voortdurend, waardoor een eerdere infectie geen volledige bescherming biedt tegen nieuwe infecties. Wie na jaren in België terugkeert naar een malariagebied, moet zich daarom opnieuw beschermen.

Deze factcheck kwam tot stand dankzij het Misinformation Rapid Response Team, een samenwerking tussen Factcheck.Vlaanderen, Gezondheid en Wetenschap en verschillende ziekenhuizen.