Waarom extreme kou nog steeds kan in een opwarmende wereld

Volgens het Koninklijk Meteorologisch Instituut (KMI) spreken we in België van een hittegolf, wanneer “minstens 5 opeenvolgende dagen een temperatuur van 25°C of meer wordt opgemeten”. Drie dagen daarvan moet de temperatuur de 30°C overstijgen.

Stijgt het kwik uitzonderlijk hoog? Zelfs als het strikt genomen niet eens om een echte hittegolf gaat, stijgt meteen ook de frequentie van tal van beweringen rond hittegolven. In dit artikel bespreken we er drie. Je zult ze ook bij volgende warme dagen zeker nog tegenkomen.

1. Vroeger waren er ook hittegolven, daar werd niet zo dramatisch over gedaan.

Voor deze bewering worden vaak beelden gebruikt van weerkaarten. Een paar generaties geleden zouden die weerkaarten bij dezelfde temperaturen gewoon groen zijn gebleven terwijl ze nu dramatisch rood worden gekleurd. Er zijn natuurlijk tijden geweest waarin weerkaarten nooit van kleur veranderden omdat dat toen technisch niet mogelijk was. De Checkredactie van VRT NWS schreef daarover al een factcheck.

Hoe zit het nu echt?

De laatste jaren neemt het aantal hittegolven wel degelijk toe. Uit het meest recente klimaatrapport van het KMI van 2020 blijkt dat er sinds 1981 0,3 hittegolven bijkomen per decennium. Vanaf 2050 zou er elke zomer minstens één hittegolf plaatsvinden. En tegen het eind van deze eeuw zal het aantal hittegolven verdrievoudigen.
De wereldwijde toename van hittegolven is een logisch gevolg van de stijgende gemiddelde temperaturen, zo zegt klimaatexpert Nicolas Ghilain. “Sinds de jaren tachtig stijgt de jaartemperatuur met 0,38°C per decennium, wat direct doorwerkt in extremen.”

Wereldwijde toename van hittegolven

Die toename van het aantal hittegolven is er niet alleen in België. Zo stelt het European State of The Climate rapport van Copernicus dat 2024 het eerste jaar was dat de temperatuur 1,5°C hoger lag, dan het pre-industriële niveau. Dat jaar waren in Zuid-Oost Europa meer dan de helft van de zomerdagen ook hittegolfdagen. “Eigenlijk zien we in 41 van de 43 regio’s wereldwijd een toename van het aantal hittedagen”, zegt klimaatwetenschapper Wim Thiery.

Naast de frequentie verdubbelt ook de intensiteit van de hittegolven tegen 2100. Wim Thiery legt uit dat door de algemene opwarming de kansverdeling verschuift: warme extremen worden het nieuwe normaal en er ontstaan compleet nieuwe extremen.

Gelinkt aan broeikasgassen

Thiery benadrukt dat die toename van hittegolven direct gelinkt is aan de uitstoot van broeikasgassen, die de gemiddelde temperatuur doet stijgen. Zo publiceerde hij samen met andere wetenschappers in 2021 een studie in het vakblad Nature.

Daarvoor analyseerden ze tweehonderd hittegolven tussen 2000 en 2023. “We zagen dat hittegolven twintig keer meer voorkwamen tussen 2000 en 2009. En in de periode 2010 en 2019 wordt dat zelfs tweehonderd keer meer. Zonder klimaatopwarming zou een kwart ervan niet kunnen voorkomen”, luidt de conclusie van de studie.

Hittegolven duren ook langer

Daarnaast duren de hittegolven ook steeds langer. Zo meldt het KMI rapport dat de duur van een hittegolf in België elk decennium met twee dagen toeneemt. Tegen 2100 zou er zelfs sprake kunnen zijn van een toename van de duur met 50%.

Die trend komt door een ander fenomeen dat de klimaatopwarming in gang heeft gebracht, zegt Nicolas Ghilain. “Door klimaatontregeling zien we een verzwakking van de straalstroom in de Atlantische Oceaan. Hierdoor krijg je atmosferische blokkeringen, die zorgen dat periodes van extreme warmte erg lang ter plaatse kunnen blijven hangen.” 

2. Hittegolven zijn gewoon toeval. Strenge winters bewijzen dat er geen opwarming van het klimaat is.

Het aantal hittegolven neemt dus wel degelijk structureel toe. Maar dat sluit de kans op extreme kou helemaal niet uit. Want ook in een warmer klimaat kunnen nog altijd koudegolven voorkomen. Toch grijpen klimaatsceptici elke winterse koudegolf aan om te beweren dat de klimaatopwarming niet bestaat of niet zo erg is. Dat zagen we afgelopen winter ook bij de hevige vorst en sneeuwval in Europa. Dit soort reacties kunnen we in de toekomst blijven verwachten.

Wel nog koudegolven

Toch beklemtoont Ghilain dat klimaatopwarming extreme koude niet volledig uitsluit. In een opwarmend klimaat kunnen er dus nog steeds koudegolven voorkomen. “Het is een fenomeen van lange adem. Op jaarbasis kunnen er nog altijd variaties ontstaan met perioden van extreme koude.”

Uit studies blijkt wel duidelijk dat het aantal koudegolven afneemt en uit recent onderzoek blijkt dat ook de duur verkort.

Dat neemt niet weg dat het niet uitgesloten is dat het ooit toch nog genoeg zal vriezen om een elfstedentocht te laten plaatsvinden. Mocht dat gebeuren, dan bewijst helemaal niet dat er geen opwarming van het klimaat zou zijn. Maar de kans op koudegolven daalt dus wel.

3. De Golfstroom zal uitvallen en in plaats van warmer, zal het juist veel kouder worden in Europa.

Sinds de film The Day After Tomorrow staat een mogelijke verzwakking of stilval van de AMOC volop in de schijnwerpers, legt Nicolas Ghilain nog uit. de AMOC, ook wel bekend als straalstroom of Golfstroom voert warme lucht uit de Golf van Mexico naar Europa. Als die stroom zou stilvallen, zou West-Europa in de winter gemiddeld flink kunnen afkoelen. Sommige modellen berekenen zelfs een daling van 5 tot 10 graden.

Ghilain benadrukt dat dit nog onzekere toekomststudies zijn. "De huidige modellen spreken elkaar tegen en de meetreeksen zijn simpelweg nog te kort om een harde trend te zien."

Beide klimaatexperts zijn het er bovendien over eens dat we hier deze eeuw nog weinig van zullen merken. Er is geen enkel klimaatmodel dat voor de 21e eeuw minder hitte of meer kou voorspelt voor Europa, elk scenario wijst juist op méér hittegolven en kortere winters. De zeldzame modellen waarin de oceaancirculatie wel instort, situeren op dit moment die 'collapse' steevast pas in de 22e eeuw.

Conclusie

Door de uitstoot van broeikasgassen nemen hittegolven in België en wereldwijd toe in aantal, duur en intensiteit. Koudegolven blijven mogelijk in een opwarmend klimaat, maar komen steeds minder vaak voor en duren korter. Alle huidige klimaatmodellen voor Europa wijzen tijdens deze eeuw op meer extreme hitte en zachtere winters. De modellen voorspellen op dit moment niet dat de Golfstroom op korte termijn zou stilvallen. 

Maar bij elke periode van extreme hitte of extreme koude, zal je wel weer aantal beweringen zien terugkomen die je met een korrel zout moet nemen. Hopelijk heeft dit artikel  je daarbij geholpen.

Dit artikel kwam tot stand binnen het kader van het Prebunking at Scale-project, met steun van het European Fact-Checking Standards Network.