De daling van het aantal zaadcellen is echt, maar de oorzaak is niet zo eenvoudig

Online wordt beweerd dat de gemiddelde man vandaag nog maar ongeveer de helft zoveel zaadcellen heeft als vijftig jaar geleden. Hard wetenschappelijk bewijs dat de exacte oorzaak aanwijst is er volgens de sociale mediagebruiker niet. Toch trekt hij een duidelijke conclusie: "Het ligt waarschijnlijk aan onze ongezonde, moderne levensstijl. We leven zittender dan ooit, eten steeds meer bewerkt voedsel en dragen letterlijk de hele dag een stralingsbron in onze broekzak."

Spermaconcentratie is gedaald

Uit grootschalig onderzoek uit 2017 bleek dat de spermaconcentratie bij westerse mannen tussen 1973 en 2011 met zo'n 52% was gedaald. Een update uit 2022 laat zien dat die trend doorzet. Wereldwijd is het totale aantal zaadcellen sinds de jaren 70 zelfs nog sterker afgenomen.

Die cijfers moeten wel met de nodige nuance worden geïnterpreteerd, benadrukt endocrinoloog dr. Justine Defreyne van het UZ Gent. “In vergelijking met de jaren 1970 is het aantal zaadcellen bij mannen gedaald met ongeveer 50%. Maar het is belangrijk om daarbij te vermelden dat spermastalen vandaag strenger worden beoordeeld dan toen.”

Niet één schuldige, maar een complex samenspel

Volgens artsen en onderzoek is de daling niet aan één enkele oorzaak toe te schrijven. Het gaat om een complex samenspel van biologische, medische, omgevings- en levensstijlfactoren.

Biologische en medische factoren

Sommige oorzaken ontstaan al in de baarmoeder. “Het testicular dysgenesis syndrome kan leiden tot een verstoorde ontwikkeling van de teelballen, met een lagere testosteronproductie en verminderde zaadaanmaak tot gevolg”, legt dr. Defreyne uit. Dit syndroom wordt gelinkt aan de blootstelling aan zware metalen en hormoonverstorende pesticiden tijdens de zwangerschap.

Maar de medische complicaties die impact hebben op de vruchtbaarheid, zijn lang niet altijd terug te voeren op de zwangerschap. “Een normale erectie en ejaculatie zijn noodzakelijk voor een natuurlijke bevruchting”, legt endocrinoloog dr. Yuran Vanwonterghem van het Maria Middelares uit. “Zenuwschade door complicaties bij onder meer diabetes en chemotherapie kan erectie- en ejaculatiestoornissen veroorzaken, waardoor een natuurlijke bevruchting mechanisch onmogelijk wordt.”

De impact van het milieu

Vruchtbaarheid draait bovendien om meer dan alleen aantallen. “In de meeste studies kijkt men naar de totale telling, maar ook de beweeglijkheid, vorm en de kwaliteit van het DNA in de spermacel zijn cruciaal”, aldus dr. Vanwonterghem. Schadelijke stoffen waar we dagelijks mee in aanraking komen, zoals pesticiden, PFAS, ftalaten, bisfenolen en industriële chemicaliën, kunnen mogelijk ook die kwaliteit ondergraven door onze hormonale regulatie te verstoren.

Onze moderne levensstijl

De claims op sociale media over onze levensstijl snijden wel degelijk hout. “De toename van obesitas, roken, alcohol- en drugsgebruik, fastfood, een sedentair (zittend) leven en chronische stress hebben een directe impact op de fertiliteit”, bevestigt dr. Defreyne. Ook de huidige fitnesscultuur, waarin het gebruik van exogeen testosteron en anabole steroïden vaker voorkomt, vormt een onderschat risico.

Al deze factoren kunnen leiden tot hormonale verstoringen en DNA-schade in de spermacellen. Dr. Vanwonterghem concludeert dan ook dat vruchtbaarheidsproblemen steeds minder een puur individueel medisch probleem zijn, en steeds meer een breed maatschappelijk vraagstuk.

Wat zijn de gevolgen voor een kinderwens?

Wanneer de spermaconcentratie achteruitgaat, heeft dat directe gevolgen voor koppels met een kinderwens. Zelfs als er geen sprake is van volledige onvruchtbaarheid, duurt het gemiddeld veel langer om spontaan zwanger te raken.

Hierdoor zijn steeds meer koppels aangewezen op medisch geassisteerde voortplanting, zoals In-vitrofertilisatie (IVF) of Intracytoplasmatische Sperma-Injectie (ICSI), waarbij één zaadcel rechtstreeks in de eicel wordt geïnjecteerd. Maar ook die technieken bieden geen garanties zegt dr. Vanwonterghem: “Een verhoogde DNA-schade in de zaadcellen kan het risico op vroege miskramen vergroten. De bevruchting vindt dan wel plaats, maar de ontwikkeling van het embryo stopt in een vroeg stadium.”

Conclusie

De daling van de spermaconcentratie bij mannen is een reëel wetenschappelijk vastgesteld fenomeen, maar de oorzaak ligt niet bij één enkele factor. Onderzoek wijst op een complexe combinatie van biologische, medische, omgevings- en levensstijlfactoren. Hoewel onze moderne levensstijl mogelijk een rol speelt, is verder onderzoek nodig om de precieze oorzaken en gevolgen volledig te begrijpen.